Stikstof uitstoot ‘voor dummies’

Het is zomaar uit de lucht komen vallen; stikstof uitstoot. Een groot probleem voor Nederland. Wij leggen in ons blog kort uit wat het stikstof probleem is en waarom het zo’n moeilijk onderwerp is.

Wat is stikstof eigenlijk?

Stikstof is een gas – zonder kleur, geur en smaak – en standaard in onze lucht aanwezig. De stof wordt zo genoemd omdat mensen en dieren stikken als ze in een ruimte zouden zijn met enkel deze stof. Dat wij kunnen ademen, komt door de twintig procent zuurstof en waterstof in de lucht. De rest van de lucht is stikstof. (Stikstof is niet hetzelfde als CO2, lees hier wat het verschil is.)

Stikstof is pas een probleem voor de natuur als het ‘reactief’ wordt. Van nature komt er maar een kleine hoeveelheid reactief stikstof voor in de bodem. Het ontstaat op natuurlijke wijze door weersomstandigheden of bacteriën in de grond. Reactief stikstof bevordert de groei van planten. En dat is eigenlijk het probleem voor natuurgebieden.

Waarom is stikstof slecht voor de natuur?

Overdaad aan reactief stikstof is een probleem voor de natuur. Het verrijkt de bodem, waardoor de natuurlijke begroeiing verandert. Sommige planten die het goed doen op voedselarme grond gaan verloren. En planten die van voedselrijke grond houden gaan overvloedig woekeren. Met andere woorden er gaat ‘biodiversiteit’ verloren. De natuur wordt daardoor minder stabiel. Alle planten en dieren hebben een rol in ons ecosysteem. Planten zijn voedsel voor insecten, insecten weer voor vogels en andere dieren. Verdwijnen er een paar soorten dan neemt het risico toe dat het het hele systeem instort.”

Waar komt ‘reactief’ stikstof vandaan?

Reactief stikstof wordt veroorzaakt door landbouw, het verkeer en de industrie. De mens speelt een grote rol bij het ontstaan van stikstof. Zo ontstaat veel reactief stikstof bij de verbranding van fossiele brandstoffen (benzine, diesel, etc). Ook de industrie blaast reactief stikstof de lucht in.

In vergelijking met andere landen stoot Nederland veel stikstof uit. Dat komt doordat we in een dichtbevolkt land leven met veel verkeer en veel intensieve landbouw.

Oplossingen voor de overdaad aan stikstof?

Het terugdringen van de uitstoot van stikstof is de beste methode. Dit kunnen wij doen door over te gaan op duurzamere manieren van vervoer (elektrisch rijden), het gebruik van kunstmest terug te dringen en de veestapel te verkleinen.

De uitstoot van reactief stikstof is al enorm afgenomen sinds 1990. Maar dat is niet genoeg?

De hoeveelheid uitgestoten stikstof wordt teruggedrongen maar het tempo waarin dat gaat, is lager dan de norm. Hier had de overheid iets op verzonnen door bijvoorbeeld bij projecten de stikstofuitstoot te laten compenseren. Bijvoorbeeld: Er is nu extra uitstoot door de verbreding van een snelweg maar als we straks allemaal in een elektrische auto rijden, is dat niet meer het geval. Sinds 2015 werkte de overheid hiervoor met PAS (Programma Aanpak Stikstof), met als doel om de hoeveelheid stikstof in de natuur te verminderen en toch economische ontwikkelingen mogelijk te maken. Wie iets wilde ondernemen waardoor stikstof terecht komt in een beschermd natuurgebied, kon hiervan gebruik maken.

Hiervoor was een rekenmethodiek ontwikkeld. Op 29 mei 2019 oordeelde de Raad van State dat het Programma Aanpak Stikstof niet meer gebruikt mag worden als basis voor toestemmingsverlening. Daarom ligt nu alles stil en moet er heel snel een nieuwe aanpak op tafel komen.

Waarom worden de boeren aangepakt voor het stikstof probleem in Nederland?

Er ontstaat veel reactief stikstof in de landbouw. Een veelvoorkomende stikstofverbinding is ammoniak dat in de ontlasting van vee zit. De stikstof in de (kunst)mest verdampt in de lucht en slaat dan neer in natuurgebieden of sijpelt via de bodem en het grondwater weg uit landbouwgebied.

Er zijn al wel veel maatregelen genomen, zoals; mestopslag toedekken, mest niet meer uitrijden, slimmere stalsystemen en veevoer dat minder stikstof in uitwerpselen veroorzaakt. Daarmee is de stikstofemissie tussen 1993 en 2004 met 30 tot 40 procent gedaald. Maar vanaf die tijd zie je geen verdere daling. Hierdoor ziet de overheid zich genoodzaakt de landbouw nog harder aan te pakken en het houden van vee verder terug te dringen. Is dit terecht of onterecht? Dat is een moeilijke discussie met veel verschillende gezichtspunten.

Ontstaan van het stikstofprobleem ‘uit het niets’?

Zo lijkt het wel. De Raad van State oordeelde eind mei 2019 dat deze redenering in strijd is met Europese regels. Projecten zoals het verbreden van een snelweg, een woonwijk vlak bij een natuurgebied of een nieuwe varkensstal mogen alleen doorgaan als vooraf al duidelijk is hoe de extra uitstoot van stikstof wordt gecompenseerd. En zo worden in één keer talloze projecten stilgelegd omdat deze berekeningen ontbreken en opnieuw beoordeeld moeten worden.

Dit besluit brengt grote onzekerheid met zich mee voor boeren en bedrijfsleven. Veel boeren en bouwers vrezen voor hun bedrijf, hun bron van inkomsten en hun manier van leven. Hiervan zijn ook veel werknemers afhankelijk.

Hoe verder met het stikstof probleem in Nederland?

In Nederland combineren we veel. We wonen, werken, leren, reizen en recreëren met velen in een klein, welvarend land. Dat willen we behouden en doorgeven aan de generaties na ons, onze kinderen. De juiste maatregelen zijn nodig om internationale klimaatdoelstellingen te halen, natuur te versterken, onze lucht schoner te maken en innovatie en economische ontwikkeling mogelijk te maken. Deze maatregelen moeten in alle sectoren en in alle delen van het land genomen worden. Zo helpen sectoren en gebieden zichzelf én elkaar om de stikstofproblematiek samen op te lossen. Het kabinet heeft de verantwoordelijkheid om deze maatregelen te nemen – waarbij snelheid en zorgvuldigheid hand in hand moeten gaan.

Gerelateerde artikelen over stikstof